March 11, 2010

Abanico – Azul

abanico / fan – nfu
abey – abanké
abrir / open – wuanka, duilando
abrojo – nguingo, nguino
abuelo / grandfather – nkaí, nkuku
acacia – topia
aceite / oil – masi maki
actividad / activity – kinyángla
adelante / come foreward – yalangá ngui
adivinar / divination – vititi menso (con espejo mágico), vititi nkobo(s) (con caracoles)
adivino / diviner – kusambulero, ngango ngombo, [...]

Babosa – Burro

babosa / snail – yerebita, soyanga
bailar / to dance – kina kuame
baile / dance festival – kizumba
ballena / whale – lauriako
bandera / flag – dimbre, kanda, lelensuata
bañarse / to bathe – munia
baño / bath – sala
barco / boat – kumbe, nkumbe
barriga / stomach – malusa, kibumo
bastante / plenty – mbongo
baston / walking cane – tongo
basura [...]

Caballero – Chino

caballero / gentleman – ndo, paná
caballito del diablo / horse (mount) of devil – nkombo akinó, nsusu muteka, abalán pemba, kombo iata iabuiri
caballo / horse – batu, nialo, nialu, fato, nfato, nkato
caballo medium / spiritual medium – ngango ngombo, nganga ngombo
cabeza / head – brukoko, ntu, mulunda
cabildo / home – munanso
café = cafe / cuban [...]

Dame – Durmiendo

dame / give me – kuende, atuyá, támbula, simba, mpandika
dar / to give – kuba
daño / harm – diambo, kualono
dedo / finger – mioko, mioka, ngüika
dedos / fingers – nlembo, lembo
derretir / melt – languán
deseo / desire – ntondele
despacio / slow(ly) – sualo sualo
despierto / awake – wiriko
desprenderse / tear away from – sakri, sakrilá
día [...]

Edad – Extranjero

edad / age – kisoko
el / he – muene
ella / she – muena
elefante / elephant – nsacho, insan, bondantuei, pakasa sao, nsao
embarazada / pregnant – loyú
enamorado / lover – yambisa
enano / dwarf – ndundu mbaka (evil)
encender / light up – tuya, ntuya
enciende / light it – songuilá lumuine
energía = energia / energy – wánga
enfermedad / [...]

Faja – Funeraria

faja / belt – fanda, pondá
falleció / deceased – tondoló kuame
fama / fame – bango
familia / family – kanda
fantasma, espiritú / phantasm spirit – kinkindikí
favor / favor – sofeka, nsofeka, masikila
ferrocarril / train – guio kila, nkumbre kunayiere
fiesta / party / festival – sikiringoma, kisobiakia, kisingokia ngola, bangalán
fiesta (baile) / dance party – kuma kiá [...]

Galleta – Guitarra

galleta / cracker – pojitana
gallina / hen – nsusu, sunsuketo, susukeké, wanabalo, wanambolo
gallo / rooster – susún kokoro, sunsú kekú, susunwere
gancho / hook – samio
ganso / goose – wánkala
garabato / branch stick – mombala
gato / cat – kimbungo, chiwabe, fumankano, fundiankane, güai, nguai, tualengo
gata de magia / magic cat – bumba
gordo / fat man – [...]

Habla – Humo

habla = hablar / speak (to) – bobadinga, boba, mboba, ndinga, taba, ntaba
hacer / to do – kuila
hacha (machete) / hachette (machete) – mbele, bele, krengo
harina / corn meal – diba, ndiba
hembra / female (girl) – nkendo, nkenta, nketa
hermana / sister – mpangui yakala
hermano / brother – aburo, fumbie, nfumbie, niambe, pakisiame, nkombo, nkondo
hermosa / [...]

Iglesia – Irse

iglesia / church – munanso nkisi (kisi), kunansó, amasú mpubola
ignorar / ignore – dialamenso
incienso / incense – polo, mpolo nsambi (nsambia)
indio / indian – minganga badigaso, yamboaki
infierno / inferno – lurian bansa kariempembe, yenda kumbansa, kumbabma
iniciación = iniciacion / initiation – bundán nkisi (kisi), bundánkisi nganga, kimba, kimbo, mbele ngángano
iniciado / initiate – mpangui sama, [...]

Jabón – Jutiá

jabón = jabon / soap – saba, nsaba
jarro / jar – disanga
jefe / chief (person in charge) – mbansa, ngubula, fumo, nfumo, mpangala
jengibre / ginger root – túa, ntúa
jícara = jicara / coco shell cup – watá, nputo guánkala, futu kuankala
jicotea / turtle – nkufo, gurú, fuko, furio, fulú, sarakuseko
jimaguas / twins – basimba kalulu [...]

La Cardid del Cobre – Llorando

la cardid del cobre / ochun, congo – mama chola, mama cholan, chola
la virgen de las mercedes / obatala, congo – tiembla tierra
la virgen de regla / yemaya, congo – baluande, balunga, kalunga, madre agua
labor / labor / work – kebula
ladrar / to bark – mufe
lagartija / lizard – diansila, diansiya, ndionsila
lágrimas = lagrimas / [...]

Machete – Música

machete / machete – mbele, mbeli, beleko, mbeleko, lumbendo
madera / wood – ntí, miti
madre / mother – yaya, yeyé, kuandi, wandi, nguá
madrina / godmother – yaya, sumbo, nsumbo, ngudi, tikantiká
magia / magic – kimpa
majá = maja / serpent – mboma, noka, bomboma, bumbema, kimbamba
mal / bad (malicious) – yilá, ñari, guame, nguame, kombo simba
malo / [...]

Nació – Números

acer (nació) / born – sapunto, saputa
nadar / swim – guabinda
nalgas / butt (cheeks) – fembe, bungonani, matako, nfembe
naranja / orange – balala, muamba, malata, mbefo
nariz / nose – beno nsumo, masuru, masurí
negocio / business – mbembo
negro / black – mifuita, kulu, yandombe, yandobo, mufuita
ninguno / none – mune pun
niña = nina / girl – [...]

Obispo – Oscuro

obispo / bishop – fumo, nfumo
ocho / eight – inona, mendete
oídos / ears – mato
oigo / hear – mo wa
oír / to hear – sikiri mato, kuendan, kuto, nkuto, wiri
ojos / eyes – muini, mesu, mensu
oreja / ear – mato, tuto, nwenga
orinar / urinate – lango banga
oscuro / dark – tombe, mfuembo, mpimpa

Padre – Puerta

padre / father – tata
pagar / pay – futeno
país = pais / country – nsí
pájaro = pajaro / bird – nuí, sunsun, sunso
palabra / word – dinga
palabras / words – mato
palacio / palace – munanso, munansó
palero / priest of the dead (congo priest) – tata nganga, padre nganga, tata nkisi
palma / palm – lala, mamba
palo [...]

Rabo – Roto

rabo / tail – sila, biokónsila
raíz = raiz / root – bugule
rana / toad – siré, chulá
rata / rat – mbinda, matutu, kibe
ratón = raton / mouse – untongo, wénputo, pu, npu, puku, mpuku, jipuko, jipuku
rayo / lightning – nsasi fula, yilo, mukiama
recoger / gather – kuabilanga
recuerdos / memories – samuna nkenda
redondo / round – [...]

Sábado – Sueño

sábado = sabado / saturday – wengue, ngué, dengué
sabana / bed sheet – inseke, beko, muna, ditutu
saber / to know – bika, gualuki
sabiduría = sabiduria / wisdom – tuán, ntuán, bundanga
sabio / wiseman – nfumo
sacerdote / priesthood – nfumo bata
saco / sack (burlap) – ntuku, fuko
sal / salt – sukre, mpolo
saliva / saliva – mete
salud [...]

Tabaco – Trueno

tabaco / cigar – nsunga, sunga
tambor / drums – goma, ngoma, ngoma mputo, kingoma, mula, masikuila
tarro / bull horn – mbinga, bani, nbani
tarro (cargado de nganga) / bull horn (cauldron secret) – mpaka
taza / cup – ponda, nchá
techo / roof – lulia
tela / cloth – kangu
templo / temple – nso
tener / have – simbanka
tiempo / [...]

Uno – Uva

uno / one – yesi
uña / finger nail – kiala
uva / grape – mamputo

Vaca – Voz

vaca / cow – naa, najá
vago / lazy – salantuwa
valiente / valiant – yen yen
valla / go – kuenda, fuase
vapor / vapor – nkubri kalunga
vaso / glass – chuta, nchuta
vela / candle – muinda, munda, muenda
velorio / wake (for the dead) – tambi
vendado / deer – piti, sansamú, sombí, kabí, chá
vender / sell – tuenda, [...]

Yemaya – Yerbas

yemaya (la virgen de regla) / yemaya, congo equal – baluande, balunga, kalunga, madre agua
yerba / plants – nfita, matiti, vititi
yerbas / herbs – musanga

Zapato

zapato / shoe – mamabo, nkandu